İNDİRİNANDROİD UYGULAMAMIZI İNDİRİN

10. Sınıf Tarih Dersi 1. Ünite Ders Notları- Yerleşme ve devletleşme Sürecinde Selçuklu Türkiyesi Ünitesi

10. Sınıf Tarih Dersi 1. Ünite Ders Notları
Bu makalemizde sizlere 10. sınıf Tarih Dersi için 1. Ünite ders notlarını paylaşacağız. Bu Ünitemizin genel olarak adı Yerleşme ve devletleşme Sürecinde Selçuklu Türkiyesidir. Selçuklu Türkiyesi Ünitesi Son derece önemli bir konudur. 10.Sınıf Tarih Dersine giriş açısından son derece önem arzetmekte ve dersin anlaşılması açısından elzem olmaktadır. Ayrıca aşağıdaki videoyu vaktiniz varsa seyrederseniz son derece faydalı olacağını düşünüyoruz. Biliyorsunuz hem dersi dinlemek hemde aşağıdaki kısa özet bilgilere bakmak dersi öğrenmenizi kolaylaştıracaktır.


1. ÜNİTE: YERLEŞME VE DEVLETLEŞME SÜRECİNDE SELÇUKLU TÜRKİYESİ
OĞUZ GÖÇLERİ VE ANADOLU
Oğuz-Selçukluların Gelişi Sırasında Anadolu’daki Devletler
Selçuklular Anadolu’ya geldiklerinde burada Bizans İmparatorluğu, Gürcü Krallığı, Ermeni Prensliği ve
Abbasi Devleti ile Selçuklulara bağlı Mervani ve Şeddadi Hanedanlıkları bulunuyordu. Anadolu’nun çok büyük kısmı Bizans Devleti’nin hakimiyeti altında idi. Mücadeleler de ağırlıklı olarak Bizans Devleti ile yapılmıştır.

Türklerin Anadolu’ya yerleşmesini Kolaylaştıran Sebepler
* Anadolu’da 6 ve 7. yüzyıllarda Bizans ile Sasani Devletleri arasındaki mücadeleler Anadolu coğrafyası için tam bir yıkım olmuştur.
* Hz. Ömer zamanında başlayan ve asırlar süren Bizans-Müslüman mücadeleleri Anadolu’daki şehir ve kasabaları harabeye çevirmesi ve bölgedeki nüfusun azalması.
* Bizans Devleti’nde taht kavgaları ve iktidar mücadelesi sebebiyle devlet düzeninin bozulması
* Savaşlar, isyanlar, ağır vergiler ve zorunlu görevleri sebebiyle Bizans halkının devlete olan güveninin sarsılması
* Bizans ile Ermeni ve Gürcüler arasındaki savaşların Ermeni ve Gürcüleri zayıflatması ve Bizanstan uzaklaştırması
* Bizans’ın mezep farkı sebebiyle Ermeni ve Süryanilere baskı yapması
* Türklerin, Anadolu’da yaşayan halkların din, dil, yaşayış ve adetlerine müdahale etmemesi

Oğuz-Selçuklulardan Önce Anadolu’ya Yapılan Türk Akınları
* İskit (Saka) Akınları: Anadolu’ya ilk Türk akınları İskitler tarafından yapıldı (M.Ö. 650).
* Bulgar ve Vanand Akınları: Bulgarlar ve Vanandlar, İtil Nehri civarındaki topraklarından kalkıp Azerbaycan’a, oradan da Kars ve Pasin ovalarına gelmişlerdir. (M.Ö. 149-127)
* Hun Akınları: Karadeniz’in kuzeyine hâkim olan Batı Hunları (Avrupa Hunları), Kafkasları aşarak Anadolu’ya yönelmişlerdir. Kursık ve Basık adındaki iki başbuğun komutasındaki Hun atlıları Erzurum, Malatya ve Çukurova’ya kadar akınlarda bulundular. (M.S. 395-398)
* Sabar (Sabir, Sibir) Akınları: Komşuları Sâsâniler ile ittifak kuran Sabarlar, hükümdarları Balak öncülüğünde Doğu Anadolu’ya girdiler. İleri harekâtlarına devam ederek Kayseri, Konya ve Ankara’ya akınlar düzenleyip pek çok ganimet ele geçirdiler (M.S. 515–516).
* İlk Müslüman-Tük Komutanların Akınları: Abbasilerin hizmetine giren ilk Müslüman Türk komutanların Bizans’la mücadelesi, Anadolu’ya yapılan akınların diğer bir devresini oluşturur. Özellikle Abbasiler zamanında Bizans üzerine yapılan gazalarda Türk komutanları önemli rol oynamışlardır. Tarsus- Malatya- Erzurum hattı boyunca gerçekleşen mücadelede Sugur ve Avasım adı verilen uç (sınır) bölgelerine yerleştirilen Türkler, Batı Anadolu’ya kadar uzanan akınlara katılmışlardır. (M.S. 8.-9.yüzyıllar) Abbasi hizmetindeki bu komutanların akınları Selçuklu Türklerinin Anadolu akınlarına öncülük etti.

Anadolu’ya Yapılan Türk Akınlarının Amaçları
* Oğuz-Selçuklu Akınlarından önce tarih boyunca Anadolu’ya yapılan Türk Akınları yurt tutmak amacından uzak, ganimet amaçlı ve sadece askeri harekatlar şeklinde gerçekleşmiştir.
* Selçuklu devrinde başlayan akınlar ise planlı ve yurt kurmaya yönelikti. Bu sebeble Oğuz (Türkmen)-Selçuklu akınları büyük bir öneme sahiptir.

Anadolu’ya Yapılan Oğuz-Selçuklu Akınlarının Sebepleri
* Henüz bir devlete sahip olmayan Selçuklular, güçlü Karahanlı ve Gazneli devletlerinin şiddetli baskısı ve takibi altında kalmışlardı. Bu zor şartlar sebebiyle Selçuklular yeni bir yurt arama mecburiyeti duymuşlar ve bu maksatla batıya keşif birlikleri göndermişlerdir.
* Tuğrul Bey döneminde, göçebe Türkmenlerin Müslümanların yaşadığı bölgelere göç etmeleri, çevreye zarar vermeleri ve kontrol altında tutulamamaları, Abbasi halifesinin bu durumdan şikayetçi olması, Türkmenlerin Bizans üzerine sevk edilmesinde yol açmıştır.

* Sürekli göçlerin yol açtığı ekonomik sıkıntılardan ve otlak sıkıntılarından doğabilecek huzursuzlukları engellemek için yeni otlaklar ve verimli topraklara sahip olmak.
* Anadolu’yu coğrafi yönden ve siyasi yönden tanımak için keşifler yapmak.
* Bizans Devleti’ni siyasi ve askeri yönden zayıflatarak direncini kırmak.
* Ganimet elde etmek.

Anadolu’ya Yapılan Oğuz-Selçuklu Akınları
* Selçukluların Anadolu’ya ilk akınları Büyük Selçuklu Devleti kurulmadan önce, 1015’ten itibaren Çağrı Bey liderliğinde gerçekleştirilmiştir.
* Anadolu’yu yurt edinme politikasının temeli, Büyük Selçuklu Devleti’nin kuruluşundan sonra Tuğrul Bey tarafından atılmıştır.
* 1048’de Pasinler Savaşı ile yaklaşık bir asır sürecek olan Selçuklu-Bizans mücadelesi başlamıştır.
* Malazgirt Zaferiyle Anadolu’nun kapıları Türklere açılmıştır. Bu zafer sonrasında Sultan Alp Arslan’ın şekillendirdiği fetih politikası, Anadolu’nun fethini hızlandırmıştır.
* Büyük Selçuklu Devleti, Anadolu’nun Türkleştirilmesini bir devlet politikası hâline getirmiştir.
* Anadolu’da kurulan ilk Türk beylikleri de kalıcı Türk yerleşmesini sağlamıştır.

Anadolu’da Kurulan İlk Türk Beylikleri
1071 Malazgirt zaferi sonrasında Büyük Selçuklu Sultanı Sultan Alparslan, Anadolu’nun fethinin hızlanması için komutanlarına fethedilen yerlerin fethedenin olacağını söylemiş ve Anadolu fetihleri başlamıştı. Bunun sonucunda Anadolu’nun çeşitli yerlerinde Türk Beylikleri kurulmuştur.

Saltuklular (1072-1202)
* Kurucu Ebul Kasım’dır.
* Anadolu’da kurulan ilk Türk Beyliğidir.
* Erzurum, Kars, Artvin, Bayburt civarlarında kuruldu.
* Haçlılar ve Gürcülerle savaştılar.
* Erzurum’daki Tepsi minare (Saat kulesi), Kale Cami ve 3 Kümbetler ile Ulu Camii önemli eserlerindendir.
* Anadolu Selçuklu Sultanı Rükneddin Süleyman tarafından yıkıldılar.

Mengücekler (1080-1228)
* Kurucu Mengücek Gazi’dir.
* Erzincan, Kemah-Divriği bölgesinde kuruldu.
* Sonraları; Erzincan ve Divriği olarak iki kola ayrıldılar
* Anadolu’nun Türkleşmesinde önemli rol sahibi oldular.
* Bizans’a ve Gürcülere karşı mücadele etmiş ve başarılı olmuşlardır.
* Anadolu’nun en eski külliyesi Divriği Külliyesini inşa ettiler
* Mama hatun kümbeti ve Emir Saltuk kümbeti Mengücekler’den kalmıştır.
* Anadolu Selçuk Sultanı Alaeddin Keykubad tarafından tarafından yıkıldılar.

Danişmentler (1092-1178)
* Melikşah’ın komutanlarından Danişmentoğlu Ahmet Gazi tarafından kurulmuştur.
* Sivas merkezli, Amasya, Niksar, Tokat dolaylarında hakimiyet kurmuştur.
* Sonraları; Kayseri, Malatya ve Sivas olarak üç kola ayrıldılar.
* Anadolu kurulan ilk beyliklerin en güçlüsü ve en büyüğüdür.
* Haçlılarla en çok ve başarılı bir şekilde mücadele eden beyliktir.
* Anadolu’da ilk medreseyi yapmışlardır (Tokat- Yağıbasan Medresesi)
* Anadolu’daki ilk uç teşkilatıdır.
* Haçlılar ve Bizans ile yaptıkları mücadeleler Danişmentname’ye konu olmuştur
* Anadolu’da Türk birliğinin sağlanmasında Anadolu Selçuklu Devleti’nin en büyük rakibi konumundadır.
* Anadolu Selçuklu Sultanı II. Kılıç Arslan tarafından yıkıldılar.

Artuklular (1102-1409)
* Selçuklu komutanı Artuk Bey’in oğulları tarafından kurulmuştur
* Mardin, Batman, Hasankeyf civarlarına yerleşmişlerdir..
* Devletin ilerleyen zamanlarında Hasankeyf, Mardin ve Harput olmak üzere 3 kola ayrılmışlardır.
* Anadolu’da ilk köprüleri yapmışlardır. (Malabadi Köprüsü)
* Haçlılarla mücadele etmiştir.
* Mardin ve Diyarbakır Artuklu Sarayları ile Hatuniye Medresesi Artuklular’dan kalma önemli eserlerdir.
* Hasankeyf kolu, Eyyubiler tarafından, Mardin kolu Karakoyunlular tarafından, Harput kolu Anadolu Selçukluları tarafından yıkıldılar.

Çaka Beyliği (1081-1093)
* Çaka Bey tarafından İzmir’de kurulmuştur.
* Denizcilik yapan ve donanması olan ilk Türk beyliğidir. (Daha önce olmamasının sebebi denize kıyımız yoktu)
* Çaka Bey ilk Türk denizcisidir
* Batı Anadolu’da ilk Türk hakimiyeti sağlanmıştır. (Çaka Beyliğinin yıkılmasının ardından Türk denizciliği 150 yıl gelişmeyi beklemek zorunda kalmıştır.)
* Bizans ile savaştı. İstanbul’u ele geçirmek için Peçenek ve Türkiye Selçukluları ile ittifak kurdular ancak engellendiler.
* Bizans Devleti tarafından yıkıldılar.

Sökmenoğulları (Ahlatşahlar) (1110-1207)
* Ahlat ve Van Gölü havzasında kuruldu.
* Eyyubiler tarafından ortadan kaldırıldı.

Dilmaçoğulları (1085-1394)
* Bitlis yöresinde kuruldu.
* Haçlılara karşı mücadele etti.
* Akkoyunlular tarafından ortadan kaldırıldı

İnal (Yinal) Oğulları (1098-1183)
* Diyarbakır merkez olmak üzere kuruldu.
* Haçlılara karşı başarılı savaşlar yaptı.
* Eyyubiler tarafından ortadan kaldırıldı.

Çubukoğulları (1085-1213)
* Harput merkez olmak üzere kuruldu.
* Artuklular tarafından ortadan kaldırıldı.

Tanrıvermişoğulları (1081-1093)
* Efes yöresinde kuruldu.
* Çaka Bey’in öldürülmesinden sonra Bizanslılar İzmir yöresiyle birlikte Efes ve çevresini de alarak bu devlete son verdiler.

Anadolu’da kurulan ilk Türk devletleri;
* Bizanslılar, Haçlılar ve Gürcülerle mücadele ederek Anadolu’nun Türk yurdu olmasına bü¬yük katkı sağlamışlardır.
* Türklerin düzenli ve güvenli bir şekilde Anadolu’ya yerleşmesini sağlamışlardır.
* Anadolu’da cami, medrese, türbe, kümbet, kervansaray, darüşşifa gibi mimari eserler yaparak Anadolu’yu bayındır hale getirmişler ve Türk kültürünün yerleşmesini sağlamışlardır.
* Ele geçirdikleri yerlere Türkçe adlar vererek Anadolu‘ya Türkiye denmesini sağlamışlardır.
* Anadolu’da İslamiyetin yayılmasını sağladılar.

ANADOLU’DA SELÇUKLU-BİZANS MÜCADELESİ
Türkiye (Anadolu) Selçuklu Devleti (1077-1308)
Kutalmışoğlu Süleyman Şah (1077-1086)
* Türkiye Selçukluları, Anadolu’nun Türk yurdu hâline gelmesinde etkili olan uzun ömürlü devlet olmuştur.
* Arslan Yabgu’nun torunu Süleyman Şah, 1077 yılında Hristiyanlar için oldukça önemli olan İznik’i ele geçirmiş ve başkent yaparak Türkiye Selçuklu Devleti’ni kurmuştur.
* Adana, Tarsus ve Antakya’yı fethederek Suriye bölgesine yönelen Süleyman Şah, 1086 yılında Antakya yolunda Suriye Selçuklu Meliki Tutuş ile mücadele sırasında ölmüştür.
* Süleyman Şah’ın oğulları Kılıç Arslan ve Davut Kulan Arslan da Melikşah tarafından İsfahan’a götürülmüştür.
* Süleyman Şah’ın İznik’te vekil olarak bıraktığı Ebu’l-Kasım, Türkiye Selçuklu Devleti’nin devamını sağlamış ve hatta Bizans’a karşı mücadele ile devletin sınırlarını Marmara kıyılarına kadar genişletmiştir.
* 1092 yılında Melikşah’ın ölümünden sonra Kılıç Arslan ve Davut Kulan Arslan esaretten kurtularak İznik’e gelmiş ve devleti Ebu’l-Kasım’dan devralmıştır.
I. Kılıçarslan (1092-1107)
* I. Haçlı Seferiyle İznik elden çıktı, başkent İznik’ten Konya‘ya taşındı
* Haçlı seferleri sonrasında Danişmenlilerden Malatya’yı aldı
I. Mesut (1116-1155)
* II. Haçlı seferlerini durdurdu.
* Anadolu’ya ilk defa Türkiye denmeye başlandı
* İlk Anadolu (Türkiye) Selçuklu parasını (Bakır) bastırdı.
II. Kılıçarslan (1155-1192)
* Danişmentlilere son verdi,
* Mengücekleri denetim altına aldı.
* Bizans’la Miryokefalon Savaşı (1176) yapıldı. Türkleri Anadolu’dan atmak isteyen Bizans’la yapılan bu savaşı Bizanslılar kesin bir biçimde kaybetti.
Miryokefalon Savaşı’nın Sonuçları
-Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti
-Bizans savunmaya Türkler taarruza geçti
-Bizans’ın Anadolu’yu alma ümidi sona erdi
-Batılı kaynaklarda “Anadolu’yu işgal eden” yerine “Türkiye” denmeye başlandı.
* İlk defa altın ve gümüş paralar bastırıldı
* Kervansaraylar ve önemli ticaret yolları yapıldı.
* İlk defa ticarette sigorta sistemi uygulanmaya başlandı
I. Gıyaseddin Keyhüsrev (1196 / 1205-1211)
* Antalya alındı—> ticaret ve liman şehri haline getirildi–> Akdeniz’e önem verilmeye başlandı.
* Antalya’da donanma kuruldu, ilk defa denizciliğe başlandı.
* Venediklilerle ilk defa ticaret anlaşması imzalandı—> Akabinde Mısır ve Avrupa ile de ticari ilişkiler geliştirildi.
* Ticareti geliştirmek adına Avrupalı tüccarlara düşük gümrük vergisi uygulaması getirildi.
I. İzzeddin Keykavus (1211-1220)
* Trabzon Rum İmparatorluğu vergiye bağlandı
* Sinop fethedildi Karadenizinde önemi arttı, ticaret gelişti.
* Kıbrıs krallığıyla ticari anlaşma yapıldı.
I. Aleaddin Keykübad (1220-1237)
* Türkiye Selçuklularının en parlak dönemidir
* Ahi teşkilatı gelişti(Osmanlıdaki loncaya benzer)
* Alanya(Alaiye) alındı –> tersane kuruldu
* Batı ve Akdeniz kıyılarında Türkmen iskan siyaseti uygulandı
* Sinoptaki donanmayla suğdak limanına deniz aşırı sefer yapıldı, Kırım’a Türk tüccarlar yerleştirildi.
* Harzemşahlarla Yassıçimen Savaşı yapıldı. (1230) —> Bu savaşla Harzemşahlar yıkılma sürecine girdi ama bu Anadolu Selçuklu Devleti içinde sonun başlangıcı oldu, bunun sebebi Harzemşahların Moğollar ile Anadolu Selçuklu Devleti arasında tampon bölge görevi görmesiydi.
* Anadolu Moğol istilasına açık hale geldi.

II. Gıyaseddin Keyhüsrev (1237-1246)
* Anadolu Selçuklu devleti bu dönemde zayıflamaya başladı ve yıkılma sürecine girdi.
* Devlet yönetiminde iç sıkıntılar çıkmaya başladı.—> II. Gıyaseddin yönetimden uzaklaştı. —> Ülkeyi yerine vezir Saadeddin Köpek yönetmeye başladı.
* Baba İshak ayaklanması (Babailer isyanı) çıktı. (1240)
Baba İshak ayaklanması (Babailer isyanı) ile
-Türkiye tarihindeki ilk dini nitelikli ayaklanmadır.
-Devlet otoritesi içten içe sarsıldı.
-Devlet ile halk ilişkisi kopma noktasına geldi.
* Moğollar (İlhanlı Devleti) ile Kösedağ Savaşı yapıldı. (1243) —> Anadolu Selçuklu Devleti Moğollar karşısında tutunamadı.
Kösedağ Savaşı’nın Sonuçları
-İtibarı sarsılan Türkiye (Anadolu) Selçuklu devleti yıkılma sürecine girdi.
-Taht kavgaları başladı ve iç karışıklıklar arttı, merkezi otorite bozuldu.
-Moğollar şehirleri yağmalamaya başladı.
-Anadolu’da sosyal-ekonomik hayat büyük zarar gördü. Anadolu’daki tüm ticari canlılık sona erdi.
-Türklerin batıya ilerlemesi durdu.
-Moğollar Anadolu halkına ağır vergiler yüklediler.–> Halk fakirleşti.
-Anadolu Türk siyasi birliği bozuldu. İkinci Beylikler Dönemi’ne bu savaşın akabinde girildi.

Türkiye (Anadolu) Selçukluları Devleti’nin Yıkılışı
* II. Gıyaseddin’in ölümünden sonra oğullan arasında taht kavgaları başladı.
* Bu karışıklıklar sırasında Moğollar Türkiye Selçuklularının içişlerine karışarak ülkeyi oğulları II. izzeddin Keykavus, IV. Rükneddin Kılıç Arslan, II. Alaeddin Keykubad arasına paylaştırdı.
* III. Gıyaseddin Keyhüsrev küçük yaşta hükümdar olduğundan, onun zamanında Vezir Muineddin Süleyman Pervane devlet idaresini ele aldı.
* Muineddin Süleyman Pervane, bir taraftan Moğollarla iyi geçinirken diğer taraftan onları Anadolu dan atma çareleri aradı. Muineddin Süleyman Pervane, Moğollar ile Memlûkluları birbirine düşürerek Anadolu’yu Moğol baskısından kurtarmak istemiştir. Bu amaçla Memlük Sultanı Baybars tan yardım istedi. 1277 yılında Anadolu’ya gelen Baybars, Moğolları Elbistan Ovası’nda mağlubiyete uğratarak Kayseri’ye kadar geldi. Ancak kışın yaklaşması ve Muineddin Süleyman Pervane’nin yardıma gelmemesi üzerine Muineddin Süleyman Pervane’nin oyununu anlamış, oyuna gelmemek için Anadolu’dan ayrılmıştır.
* Bu olay Moğolların intikam hırsıyla saldırılarını daha da artırmalarına neden oldu. Anadolu tamamen Moğol kontrolüne geçti. Selçuklu sultanlığı sembolik bir makam haline geldi.
* 1281’de Moğollar Türkiye Selçuklu Devleti topraklarını III. Gıyaseddln Keyhüsrev ve II. Mesut arasında paylaştırdılar. Önce III. Gıyaseddln Keyhüsrev’in ölümü, ardından birçok karışıklık sonrasında II. Mesut’un 1308’de ölümü üzerine Türkiye Selçuklu Devleti yıkıldı.
* Moğollar merkezden yolladıkları valilerle Anadolu yu yönetmeye başladılar. Bu durum 1336 da ilhanlı Devletinin yıkılmasına kadar devam etti.

ANADOLU’NUN TÜRKLEŞMESİ
Boylar Birliğinden Devlete
* Türkler, Orta Asya’daki ilk dönemlerinden itibaren boylar birliği şeklinde teşkilatlanmıştır.
* Bu teşkilatlanmada, Türk toplumunun en küçük yapısını oguş denilen aile oluşturmuştur.
* Oguşların birleşmesiyle urug yani sülale,
* Urugların birleşmesiyle de boylar meydana gelmiştir.
* Boyların bir araya gelmesiyle oluşan topluluğa bodun yani millet;
* Milletin oluşturduğu en büyük siyasi teşkilat olan devlete ise il veya el denilmiştir.

Türkiye (Anadolu) Selçuklularında Teşkilat ve Sosyokültürel Yapı
Devlet Yönetimi
* Türkiye Selçuklu Devleti, Büyük Selçuklu Devleti’nin devamı gibidir.
* Türk devlet geleneğinde olduğu gibi, Türkiye Selçuklularında da ülke, hanedanın ortak malı kabul edilmiş ve şehzadeler arasında paylaştırılmıştır.
* Sultanlar çocuklarını (melik) vilayetlere göndermiş yanlarına da “atabey” denilen meliklerin devlet yönetimi ve askerlik konularında deneyim kazanmalarını sağlayan kişiler verilmiştir.
* Devlet işleri Büyük Divan’da görüşülürdü.
* Büyük Divan’a bağlı alt divanlar ise şunlardır:
Niyabet-i Saltanat: Bu makamı idare edene naib-i sultan denirdi.Devlet idaresinde vezirden sonra gelirdi.Önde gelen devlet adamları ve komutanlar arasından seçilirdi.Hükümdar başkentte olmadığı zamanlarda devlet işlerini yürütür ve hükümdara vekalet eder.
Divan-ı Tuğra: Devletin her türlü yazışmalarından sorumluydu.
Divan-ı Arz: Ordunun ihtiyaçlarının karşılanmasından sorumluydu.
Divan-ı İstifa: Devletin gelir ve gider hesaplarına bakan divandı.
Divan-ı İşraf: Ülkedeki askeri ve adli işler dışındaki idari ve mali teşkilatın işleyişini denetlerdi.
Divan-ı Pervane: Arazi defterlerinde tutulan has ve iktaların düzenlenmesinden sorumluydu.

Türkiye (Anadolu) Selçuklularında ülke eyaletlere ayrılmıştır
* Merkeze bağlı vilayetler
* Meliklerin yönettiği vilayetler
* Uc eyaletleri

Ordu
Askeri teşkilat Büyük Selçuklu askeri teşklatına benzemektedir. Türkiye Selçuklu Devleti’nde ordu şu bölümlerden oluşmaktadır:
* Hassa askerleri: Gulam askerleri-değişik milletlerden küçük yaşta satın alınan veya toplanan çocuklardan oluşurdu.
* İkta askerleri: Tımarlı sipahiler
* Sınır boylarındaki Türkmen birlikleri
* Bağlı devlet ve beylik askerleri
* Ücretli askerler(Rum, Frank ve Ruslardan)
* Türkiye Selçukluları gulam sistemini güçlendirip Türk beylerinin gücünü kırmak istemişler ancak başaramamışlardır.
* Sinop, Alanya, Antalya ve Samsun’da tersaneler kurdular.
* Ordu komutanına emir’ül-ümera, donanma komutanına da meliküs-sevahil (sahiller meliki) veya reisül bahr (deniz reisi) denirdi.

Din
Türkiye Selçuklularında tarikat ve medrese arasındaki görüş farklılıkları zaman zaman siyasi boyut kazanmış, medreseye karşı olan bazı tarikat üyeleri, medreseyi asıl eğitim kurumu sayan devletle mücadele etmişlerdir.

Moğol istilası sırasında Anadolu halkını koruyup kollayan teşkilatların başlıcaları:
* Abdalan-ı Rum (Anadolu dervişleri teşkilatı)
* Bacıyan-ı Rum (Anadolu kadınları teşkilatı)
* Feteyan-ı Rum (Anadolu gençler teşkilatı)
* Gaziyan-ı Rum (Anadolu gazileri teşkilatı)

Hukuk
* Türkiye Selçuklu hukuku, Büyük Selçuklu hukukunda olduğu gibi şer’i hukuk ve örfi hukuk olarak ikiye ayrılıyordu.
* Şer’i davalara kadılar, askeri davalara kadıasker (kadı-yı leşker) bakardı.
* Şer’i mahkemelere bakan kadıların başı kadi’l-kudat, örfi yargı sisteminin başında ise emir-i dad bulunurdu.
* Türk-İslam devletlerinde ağır siyasi suçlar, sultanın başkanlığındaki Divan-ı Mezalim adı verilen mahkemede görüşülerek karar verilirdi.

Toprak Yönetimi
Türkiye Selçuklu Devleti’nde toprakların çoğunun mülkiyeti Büyük Selçuklularda olduğu gibi devletin malı kabul edilmiştir. Devlete ait bu topraklara miri arazi denilirdi. Türkiye Selçukluları ve beylikler döneminde topraklar dörde ayrılmıştır:
* Has Arazi: Geliri hükümdara ayrılan topraklar olup hükümdar bu topraklarda istediği tasarrufu yapabilirdi.
* İkta Arazi: Ordu mensuplarına ve devlet memurlarına hizmet ve maaş karşılığı olarak verilen topraklardır. İktalar göreve bağlıydı. Görevden ayrılan kişinin iktası elinden alınıp başkasına verilirdi. Ordu mensuplarına ayrılan bu topraklar hizmetlerini sürdürmeleri şartıyla babadan oğula geçebilirdi.
* Mülk Arazi: Devlet adamlarına başarılarından dolayı verilen topraklardır.
* Vakıf Arazi: Miri ve mülk arazilerden gelirleri ilmi veya sosyal kuruluşların masraflarına ayrılan topraklardır.

Sosyal Hayat
* Malazgirt Zaferi’nden sonra, Orta Asya’dan gelen konar-göçerler Anadolu’ya yerleştirilerek Anadolu’da Rum ve Hristiyanlara karşı nüfus üstünlüğü sağlanmıştır.
* Türkler Anadolu’da yaşayan Hristiyan unsurlarla birlikte (Rumlar, Ermeniler, Süryaniler) yaşamlarını sürdürmüştür.
* Selçuklu sultanları Hristiyan ahaliye adaletli ve hoşgörülü davranmış, karşılığında onlar da Selçuklu idaresini benimsemişlerdir.

Ekonomik Hayat
Tarım ve Hayvancılık
*Anadolu Selçuklu Devleti, tarım ve hayvancılığın gelişmesine yardımcı olmuş, bunun sonucunda Anadolu’da alınan ürünlerin ihtiyaç fazlasını (tarım ve hayvan ürünlerini) dışarıya satmıştır.
* Anadolu Selçuklu sultanları ve beyler, köylüleri topraklarda tutabilmek amacıyla belirli zamanlarda vergi affı veya vergilerin hafifletilmesi gibi tedbirler almışlardır.

Ticaret
Anadolu’da ticaretin gelişmesi için Türkiye Selçukluları döneminde şu tedbirler alınmıştır:
* Ticarette kullanılmak üzere yollar yapılmış ve bu yollarda güvenlik sağlanmıştır.
* Ticaret yolları üzerine tacirlerin konaklaması ve ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla kervansaraylar yapılmıştır. II. Kılıç Arslan döneminde başlayan Kervansaray yapımı, daha sonra gelen Selçuklu sultanları tarafından devam ettirilmiş ve kervansaraylar komşu ülkelerden tüccarların Anadolu’ya gelmesinde önemli rol oynamıştır.
* Tacirlerin korsan, eşkıya ve tabii afetlerden dolayı uğrayacağı zararları karşılamak üzere bir çeşit devlet sigortası yapılmıştır.
* Büyük ticaret merkezlerinde hanlar ve kapalı çarşılar yapılmıştır.
* Ticareti geliştirmek amacıyla Akdeniz ve Karadeniz’de fetihler yapılmıştır (Antalya, Alanya, Sinop, Suğdak).
* Kıbrıs Krallığı ve İtalyan Cumhuriyetleriyle ticaret antlaşmaları yapılmıştır.
* Gümrük vergileri hafifletilmiştir.
* Ticari önemi olan merkezlere Türk ve Müslüman tüccarlar yerleştirilmiştir.
* Anadolu’nun Doğu-Batı, Güney-Kuzey ticaret yollarının üzerinde bulunması ve kıtaları birbirine bağlaması, bölge ticaretinin gelişmesine ortam hazırlamıştır. Türkiye Selçukluları döneminde Anadolu uluslar arası ticaret merkezi haline gelmiştir.

Ahilik Teşkilatı
Ahilik, Türkiye Selçuklu Devleti döneminde (XIII. Yüzyılda ) ortaya çıkmış, esnaf ve zanaatkarların ticari hayatını şekillendiren sosyal bir teşkilattı.
Bu teşkilat;
* Esnaflar arasında dayanışmayı sağlamıştır.
* Mesleki eğitim sonucunda çırak, kalfa ve usta yetiştirerek bunlara diploma vermiştir.
* Üyelerinin dini, ahlaki ve diğer alanlarda bilgilerinin artırılmasına çalışmıştır.
* Üretim kalitesinin artırılmasına ve fiyatların ayarlanmasına çalışmıştır.
* Moğol istilasından sonra Anadolu’da huzur ve güvenliği sağlamaya çalışmıştır.

Fikir, Dil ve Edebiyat
* Türkiye Selçukluları ve Beylikler döneminde yaşayan başlıca fikir adamları:
Muhyiddin Arabi (İslam dünyasında şeyh-i ekber adıyla ün kazanmış), Sadreddin Konevi, Mevlana Celaleddin Rumi (Mesnevi adlı eseri), Hacı Bektaş Veli (Makâlât adlı eseri), Yunus Emre(şiirlerini Divan ve Risaletü’n-Nushiye adlı eserlerinde topladı.)
* Türkiye Selçuklularında bilim dili Arapça, devlet ve edebiyat dili Farsçaydı. Bu durum Türkçenin gelişmesini yavaşlatmıştır. Beylikler döneminde Karamanoğlu Mehmet Bey, Türkçeyi resmi dil ilan etmiştir. (1277)

Bilim ve Sanat
* Anadolu’da ilk medrese 1151 yılında Danişment Hükümdarı Yağıbasan tarafından Niksar’da kurulmuştur.
* Türkiye Selçuklularında ilk medrese 1193 tarihinde açılan Kayseri Koca Hasan Medresesi’dir.
* Anadolu’da yapılan ilk kervansaray, II. Kılıç Arslan döneminde tamamlanan Aksaray-Kayseri yolu üzerindeki Alay Han’dır.
* En çok gelişen sanat dalı mimaridir.
Dini mimaride: Camiler, mescitler, medreseler, türbeler(dört duvarının üzerleri kubbe ile örtülen mezarlara denir), kümbetler(silindirik, çokgen gövdeli, konik veya piramit çatılı olan mezarlara denir), külliyeler, tekke ve zaviyeler.
Sivil mimaride: Köşkler, saraylar, kervansaraylar(hanlar), hamamlar, köprüler, darüşşifalar(hastaneler).
Askeri mimaride: Kaleler, surlar yapılmıştır.
* Selçukluların sembolü olan “çift başlı kartal” ve başka hayvan figürleri surlarda ve diğer yapılarda kullanılmıştır.
* Mimari dışında çinicilik, hat (yazı) sanatı, tezhip (kitapları yaldız ve boya ile süsleme) ve cilt sanatı, halı ve kilim dokumacılığı, ağaç, taş ve maden işlemeciliği, musiki gelişmiştir.

Haçlı Seferleri (1096-1270)
Hristiyan Avrupalıların birleşerek XI. Yüzyılın sonlarından itibaren Anadolu, Suriye ve Filistin’e düzenledikleri seferlere “Haçlı Seferleri” denir.

1. Haçlı Seferlerinin Sebepleri
Dini Sebepler
* Hristiyanların, Müslümanların elinde bulunan kutsal yerleri (Kudüs) geri almak istemeleri
* X. Yüzyılda Fransa’da ortaya çıkan Kluni tarikatının Hristiyanları Müslümanlarla savaşmak için kışkıtması
* Katolik Kilisesi’nin Ortodoks Kilisesi’ne hakim olmak istemesi

Ekonomik Sebepler
* Açlık ve yoksulluk içinde bulunan Avrupalıların, ekonomik düzeyi yüksek olan Türk ve İslam ülkelerini ele geçirerek zengin olmak istemeleri
* Avrupalıların doğudan gelen ticaret yollarına hakim olmak istemesi
* Toprak sahibi olamayan soyluların toprak kazanmak için yaptığı çalışmalar

Siyasal Sebepler
* Malazgirt Savaşı’ndan sonra kısa zamanda Anadolu’yu ele geçiren Türkleri durduramayan Bizans İmparatorluğu’nun Avrupalılardan yardım istemesi
* Avrupalıların doğu ülkelerinde derebeylik sistemini kurmak istemeleri
* Avrupalıların Türkleri denizlerden ve Ön Asya’dan uzaklaştırmak istemeleri

Haçlı Seferlerinin Gelişimi
1296-1270 tarihleri arasında 8 Haçlı Seferi düzenlenmiştir. Birinci ve Dördüncü Haçlı Seferine krallar katılmamıştır. İlk dört Haçlı Seferi diğerlerine göre daha büyük çaplı ve etkilidir.
1. Haçlı Seferi (1096-1099)
* Karadan İstanbul önlerine gelen Haçlılarla Bizans arasında bir antlaşma yapıldı.
* Antlaşmaya göre; Haçlılar Anadolu’da ele geçirdikleri yerleri Bizans’a verecekler, Bizanslılar da Haçlılara yardım edeceklerdi.
Sonuçları:
* Bizans’ın yardımıyla Anadolu’ya geçirilen Haçlılar, İznik, Batı Anadolu, Urfa, Antakya ve Kudüs’ü aldılar.
* Kudüs’te bire krallık, Urfa, Antakya, Yafa ve Trablusşam’da birer kontluk kurdular.
* Türkiye Selçuklu Devleti başkenti İznik’ten Konya’ya taşıdı.

2. Haçlı Seferi (1147-1149)
* Sebebi: Musul Atabeyi İmadettin Mahmut Zengi’nin Urfa’yı Haçlılardan geri alması.
* Bu sefere Alman İmparatoru III.Konrad ve Fransa Kralı VII. Lui katılmıştır.
* III. Konrad, Konya ovasında I. Mesut’a yenilir ve İstanbul’dan deniz yoluyla Suriye’ye gider.VII.Lui de Antalya’ya gelir ve deniz yoluyla Suriye’ye gider.
* Sonucu: III. Konrad ve VII. Lui Şam’ı kuşattılarsa da bir sonuç alamadılar.
* 2. Haçlı Seferinin en önemli özelliği, kralların ve imparatorların ilk kez seferlere katılmış olmalarıdır.

3. Haçlı Seferi (1189-1192)
* Sebebi: Selahattin Eyyubi’nin Kudüs Kralını Hıttin Savaşı’nda yenilgiye uğratarak Kudüs’ü Haçlılardan alması.
* Bu sefere Alman İmparatoru Frederik Barbaros, Fransa Kralı Filip Ogüst, İngiltere Kralı Arslan Yürekli Rişar katılmıştır.
* Frederik Barbaros, Konya’yı aldıktan sonra Silifke Çayında boğuldu.
Sonuçları:
* Filip Ogüst ve Arslan Yürekli Rişar Akka Kalesini ele geçirdiler.
* Kudüs’ü kuşattılarsa da başarılı olamadılar.

4. Haçlı Seferi (1202-1204)
* Sebebi: Eyyubilerin Haçlıların elinde bulunan Yafa’yı almaları.
* Bizans’a imparator olmak isteyen Aleksios, Haçlıları İstanbul’a davet etti.
Sonuçları:
* Haçlılar, İstanbul’da bir Latin Krallığı kurdular.
* İstanbul’dan kaçan Rumlar, İznik ve Trabzon’da Rum imparatorlukları kurdular.
* İznik Rum İmparatorluğu 1261’de İstanbul’u geri alarak Bizans İmparatorluğu’nu tekrar kurdular.
* Trabzon Rum İmparatorluğu ise Fatih tarafından 1461’de yıkılmıştır.

5. Haçlı Seferi, Akka’ya(1217),
6. Haçlı Seferi, Akka’ya (1228),
7. Haçlı Seferi, Mısır’a (1270)
8. Haçlı Seferi , Tunus’a(1270) yapılmıştır.
Türklerin Balkanlara geçmesiyle Haçlı Seferleri yeniden başlamıştır.

2. Haçlı Seferlerinin Sonuçları
Dini Sonuçlar
* Katolik Kilisesi zayıflamış ve din adamlarına olan güven sarsılmıştır.
* Papa ve kilisenin baskısı kalkınca bilim, edebiyat ve sanat alanlarındaki gelişmeleri hızlanmış, skolastik düşünce zayıflamıştır.
* Avrupa dışında misyonerlikler kurularak Hristiyanlık dini Asya ve Afrika’da yayılmaya çalışılmıştır.

Ekonomik Sonuçlar
* Doğu-Batı arasındaki ticaret faaliyetleri gelişmiş ve Akdeniz limanlarının önemi artmıştır.
* Seferler sırasında gerekli mali desteğin sağlanması için krallıkların İtalya bankerlerinden borç para almaları, bankacılığın gelişmesine ortam hazırlamıştır.
* Haçlıların deniz yoluyla taşınması gereği gemiciliğin gelişmesinde etkili olmuştur.Ayrıca Avrupalılar kağıt, cam, deri işleme ve dokuma sanayisini öğrenmişlerdir.
* Anadolu, Suriye ve Filistin’deki şehirler zarara uğramış ve bölgedeki Türk devletleri ekonomik yönden olumsuz etkilenmişlerdir.

Siyasal Sonuçlar
* Seferlere katılan derebeylerin bir kısmı öldü, bir kısmı da ordularını ve eski topraklarını kaybettiler.Bu durum derebeylerinin zayıflamasına, mutlak krallıkların güçlenmesine yol açmıştır.
* Türklerin batı yönündeki ilerleyişleri bir süre durmuştur.Dolayısıyla Haçlı Seferleri Türklerin Balkanlara geçişini geciktirmiştir.
* Türklerin elinde bulunan toprakların bir kısmı istilaya uğramış, Batı Anadolu Bizans’ın eline geçmiştir.Türkiye Selçukluları Orta Anadolu’ya çekilmiştir.
* Türkler, Haçlı saldırılarına karşı İslam dünyasını korumuşlar, bu durum Türklerin Müslümanların yaşadığı bölgelerde önemini artırmıştır.

Sosyal Alandaki Sonuçları
* Feodalite rejiminin zayıflaması sonucunda Avrupa’da köylüler yeni haklar elde etmiş, çiftçilerin sosyal etkinliği artmıştır.
* Ticaret ve sanatla uğraşan burjuva sınıfı zenginleşmiş ve önem kazanmıştır.

Bilim ve Teknik Alandaki Sonuçlar
* Avrupalılar Türk ve İslam dünyasını daha yakından tanıma olanağı bulmuşlardır.
* Avrupalılar, Müslümanlardan kağıt, matbaa, barut, pusula, şeker, tarçın ve ipek işlemeciliğini öğrenmişlerdir. Avrupalıların bu teknolojik buluşları öğrenmeleri, hayatlarında önemli değişikliklere neden olmuş, Yeni Çağ’da Avrupa’nın her alanda ilerlemesine ortam hazırlamıştır.
* Skolastik düşüncenin yerini özgür düşünce almaya başlamış, halk okulları açılmış, Müslüman bilginlerin eserleri tercüme edilmiştir. Dolayısıyla Avrupa’da kültürel ve bilimsel hayat canlanmıştır.

ANADOLU’DA MOĞOL İSTİLASI

* Moğollar Anadolu’nun doğu sınırlarına ilk dayandığı zaman tarihler 1230 yılını gösteriyordu ve bu tarihler Cengiz Han daha yeni ölmüştü. Anadolu’ya ilk gelen Moğollar; Cengiz Han’ın oğlu Ögeday Han’a bağlıydılar.
* 1256 yılından sonra Anadolu’ya hakim olan Moğollar ise bu tarihte İran ve batısındaki bölgelerde kurulan İlhanlı Devleti’ne bağlı Moğollar oldular.
* Bu dönemde Anadolu’da Türkiye (Anadolu) Selçukluları, bölgeye egemen bir güç haline gelmişlerdi.
* Doğudan Moğol tehlikesinin belirdiği ve önlerinden kaçan Celaleddin Harzemşah’ın ordusuyla Anadolu’ya girdiği yıllarda Anadolu Selçuklu Devleti’nin başında Uluğ Sultan lakaplı I. Alaeddin Keykubad bulunuyordu.
* Uluğ Sultan Alaeddin Keykubad (1220-1237) dirayetli ve ileri görüşlü bir hükümdardı. Yaklaşan Moğol tehlikesinin farkındaydı.
* Kayseri, Sivas, Erzurum gibi önemli şehirlerin etrafına yeniden surlar çektirip sınırları tahkim etmişti. * Müslüman ülkelerle dostça geçinip Moğollara karşı ittifaklar kurmaya çabaladı.
* Ancak bu sırada Moğollar ile İslam dünyası arasında büyük bir set teşkil eden Harzemşahlar’la hâkimiyet mücadelesi çıktı. Aslında Selçuklular ile Celaleddin Harzemşah’ın savaşmaması gerekiyordu. Harzemşahların yıkılması demek Selçukluların doğrudan Moğollar’la komşu olması demekti.
* I. Alaeddin Keykubad, Celaleddin Harzemşah’a bir elçi gönderdi ve Moğol tehlikesine karşı birlikte hareket etmeleri gerektiğini bildirdi. Ancak Celaleddin Harzemşah, I. Alaeddin Keykubad’ın uyarılarına aldırmadı.
* Celaleddin Harzemşah’ın Ahlat’a saldırması üzerine savaş çıktı. Selçuklular 1230 yılında Harzemşahlar’la yaptıkları Yassıçemen Savaşı’nda kazandılar. Bir yıl sonra Celaleddin’in ölmesiyle de Moğolların önündeki en güçlü engel ortadan kalkmış oldu.
* Celaleddin’in ordusu dağıldı ve binlerce Harezmli başsız kaldı. Anadolu’ya gelen Harezm Türkmen aşiretleri Alaeddin Keykubad tarafından sınırlarda yerleştirilmişlerken daha sonra Gıyaseddin Keyhüsrev’in bunlarla mücadele etmesi, bu savaşçı kitlenin sınırları boşaltmasına sebep oldu. Moğollarla savaşmak şöyle dursun gittikleri yerlerde önemli sorunlar yarattılar. Bu durum, Moğol istilasına davetiye çıkarmış oldu.
* Alaeddin Keykubad, Anadolu’yu Moğol istilasından korumak için Ogeday’a ağır hediyelerle birlikte elçiler gönderip bir sulh akdine muvaffak olmuştu. Böylece bir süreliğine de olsa Moğolların Anadolu’ya saldırısını engellemiş oldu.
* Sultan Alaeddin Keykubad’ın kendilerine çok iyi davrandığı Türkmenler, II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in kötü idaresi sebebiyle 1240 yılında ayaklandılar. Babai İsyanları olarak bilinen bu ayaklanma zorlukla bastırılabildi.
* Moğollar, Selçuklu ordusunun acziyetini görünce ve isyanın güçlükle bastırılıp devletin zayıf düştüğünü anlayınca fırsatı değerlendirip Anadolu’yu istilaya başladılar.
* Bu isyandan kurtulabilen Babaî Türkmenler Anadolu’nun uçlarına doğru göç ettiklerinden Selçuklu ordusu büyük bir güçten mahrum bırakmıştı. Zira Selçuklu ordusunun önemli bir gücü Türkmenlerden oluşuyordu.
* Türkmenler’den mahrum olarak Moğolların karşısına çıkan Selçuklu ordusu, Kösedağ’da doğru dürüst savaşmadan ağır bir hezimete uğrayacaktır.
* Kösedağ Savaşı yenilgisinden sonra Anadolu’da herşey bir anda tersine döndü. Daha birkaç yıl öncesine kadar, Sultan I. Alaeddin Keykubad zamanında en parlak ve refah dönemini yaşayan Anadolu 1243 yılından sonra bir anda Moğol boyunduruğu altına girmişti.
* Artık Moğollara yıllık vergi ödeniyor, askerlerinin masrafları karşılanıyor ve onların seçtiği sultanlar ve vezirler ile ülke yönetiliyordu. Duruma başkaldıranlar, Moğollara karşı mücadeleye girişse de başarılı olamıyorlardı.
* Devlet adamlarının kendi arzuları için giriştikleri mücadeleler, Moğollar’ın ülkedeki faaliyetleriyle ortaya çıkan askerî ve malî baskılar ve Moğollar’a karşı çeşitli bölgelerde gelişen isyanlar, Türkiye Selçuklu Devleti’nin düzenini alt üst etmiştir.
* Bu dönemde ticaret yolları üzerinde bulunan Anadolu’da ekonomik yapı da bozuldu.
* Baskı altındaki Türkmenler Doğu ve Orta Anadolu’dan batı ve uç bölgelerine göç ettiler.
* 1277 yılında Memlük Sultanı Baybars’ın Anadolu seferi ve İlhanlılara karşı kazandığı Elbistan savaşı geçici bir süre Anadolu’da Moğol egemenliğini sekteye uğratmıştır. Ancak Baybars’ın ölümü sonrasında Moğol baskısı artarak devam etmiştir.
* Moğol valisi kadar bile ehemmiyeti kalmayan Türkiye Selçuklu sultanları, yıkılışlarına kadar Moğollar’ın himayeleri altında sultanlık yapmaya başlamışlardır.
* 1308’de II. Gıyaseddin Mesud’un ölümünden İlhanlı Devleti’nin yıkılışına kadar geçen sürede Moğollar Anadolu’yu gönderdikleri valiler aracılığıyla yönetmişlerdir.

İkinci Beylikler Dönemi
* Moğol İstilası sonrasında Türkmenlerin Anadolu’ya göçleri daha da yoğunlaşmıştır.
* Bölgenin sosyal, iktisadi, dinî ve idari yapısında önemli değişiklere neden olan Türkmen göçleri, Anadolu’daki sosyal ve politik hayatı derinden etkilemiştir.
* Batı yönünde ve dalgalar hâlinde ilerleyerek Anadolu’ya giren Türkmenler, Anadolu’nun batısında Bizans ve doğusunda da Moğollarla mücadelede çok önemli vazifeler üslenmiştir.
* Yarı göçebe bir hayat süren bu grupları, iç düzenlerinde sorun çıkarma ihtimali sebebiyle Selçuklular sınır boylarına göndermiştir.
* Böylece uçlarda gaza ideolojisi dâhilinde Bizans’a karşı akınlar düzenleyen yeni siyasî gruplar ortaya çıkmıştır.
* Kösedağ Savaşı sonrası Türkiye Selçukluları yıkılış sürecine girmiş ve Anadolu’da Moğollar etkili olmaya başlamıştır.
* Anadolu’da Selçuklu hâkimiyetini yıkmakta başarılı olan Moğollar, bölgeyi bütünüyle kendi hâkimiyetleri altına alma konusunda aynı ölçüde başarılı olamamıştır.
* Çünkü bu defa Moğollar, karşılarında çoğunluğu Fars kökenli olan Selçuklu devlet adamlarının yerine Anadolu’nun en dinamik ve en savaşçı unsuru olan Türkmenleri bulmuştur.
* XIII. yüzyılın sonlarına doğru bu etkinliklerini kaybeden Moğollar, Anadolu’da hâkimiyet kurmakta başarılı olamamıştır.
* Moğol zulmünden kaçarak Anadolu’ya gelen savaşçı Türkmenler, daha önceki teşkilatlanma gelenekleri doğrultusunda çalışmıştır.
* Miryokefalon Zaferi’yle Anadolu’nun Türkleşmesi kesinleşmiş ve bölgenin sosyal yapısı değişmeye başlamıştır.
* Yerleşik yaşam tarzının, devlet teşkilatlanmasındaki önemi kabul edilmiş ve Türkmenlerin yerleşik hayata geçmeleri için çalışılmıştır.
* Boy yapısı içerisinde nüfuzlarını korumak için yerleşik hayata geçmek istemeyen Türkmenler, batıdaki uçlara doğru yönlendirilmiştir
* Malazgirt Savaşı sonrasında Anadolu’da ilk Türk beylikleri ortaya çıkmış, benzer şekilde Kösedağ Savaşı sonrasında da İkinci Beylikler Dönemi yaşanmaya başlanmıştır.
* Bu dönem XIII. yüzyılın ikinci yarısında Karamanoğullarının faaliyetleri ile başlamış ve XVII. yüzyılın başlarına yani Ramazanoğulları topraklarının Osmanlı Devleti’ne dâhil edilmesine kadar devam etmiştir.
* Türkiye Selçuklu Devleti’nde siyasi bütünlüğün parçalanmasına sebep olan Moğol İstilası, parçalanmayı ve bu beyliklerin kuruluşunu sağlayan başlıca sebep olmuştur.
* Türkiye Selçuklu Devleti’nin yıkılma sürecine girmesiyle birlikte, Türkmen beyleri, Selçuklu otoritesinin kaybolduğu bölgelerde merkezî otoritesi zayıflayan Bizans’ın da durumundan faydalanarak müstakil ya da yarı müstakil hâlde devletçikler şeklinde teşkilatlanmıştır.
* Anadolu’nun siyasi bütünlüğü parçalanmış olsa da Selçuklu iktidarının çözülmesi sonrası doğan boşluk, İkinci Türk beylikleri tarafından doldurulmuştur.

Anadolu’da Kurulan İkinci Türk Beylikleri
Karamanoğulları (1259-1487): Konya ve Karaman yöresinde kuruldu. Kendilerini Türkiye Selçuklularının devamı sayarak Osmanlılarla rekabete giriştiler. Osmanlı’yı en fazla uğraştıran beylik haline geldiler. Karaman ülkesi Fatih tarafından Osmanlı topraklarına katıldı.
Germiyanoğulları (1299-1429): Kütahya ve Eskişehir yöresinde kuruldu. II. Murat döneminde vasiyet yoluyla Osmanlı’ya kaldı.
Karesioğulları (1304-1345): Balıkesir dolaylarında kuruldu. Bizans’a karşı bir donanma Orhan Bey tarafından Osmanlı topraklarına katıldı.
Hamidoğulları (1300-1423): Borlu ve Eğridir dolaylarında kuruldu. II. Murat döneminde Osmanlı’ya katıldı.
Aydınoğulları (1308-1426): Aydın ve İzmir yöresinde kuruldu. Donanma kurarak Ege Adaları’na sefer düzenledi. II. Murat döneminde Osmanlı’ya katıldı.
Saruhanoğulları (1313-1410): Manisa ve çevresinde kuruldu. I. Mehmet döneminde Osmanlı’ya katıldı.
Menteşeoğulları (1261-1424): Muğla ve çevresinde kuruldu. II. Murat döneminde Osmanlı’ya katıldı.
Candaroğulları (1292-1461): Bir diğer adı da İsfendiyaroğulları olan bu beylik, Kastamonu, Sinop ve çevresinde kurulmuştur. Fatih tarafından yıkıldı.

Eretnaoğulları (1335-1381): Sivas sonra Kayseri civarında kuruldu. Eretna valisi Kadı Burhaneddin tarafından yıkıldı.
Kadı Burhaneddinoğulları (1381-1398): Kadı Burhanaddin Ahmet tarafından Sivas ve çevresinde Eretna Beyliği yerine kuruldu. Yıldırım Bâyezid döneminde Osmanlı topraklarına katıldı.
Dulkadiroğulları (1337-1515): Elbistan civarında kuruldu. Yavuz Sultan Selim, Turnadağ Savaşı‘yla beyliğe son verdi.
Ramazanoğulları (1353-1608): Adana ve çevresinde kuruldu. Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı’ya bağlandı. Osmanlı Devleti’ne katılan son beyliktir.
Sahipataoğulları (1275-1342): Anadolu Selçuklu veziri Sahipata’nın torunları tarafından Afyon ve Karahisar tarafından kuruldu. Germiyanoğullarına katıldı.
İnançoğulları (1277-1368): Denizli ve çevresinde kurulmuş bir beyliktir.
Eşrefoğulları (1288-1326): Seyfeddin Süleyman tarafından Beyşehir ve çevresinde kuruldu. Moğollar tarafından yıkıldı.
Çobanoğulları (1227-1309): Kayı boyuna mensup Hüsamettin Çoban Bey tarafından Kastamonu ve çevresinde kuruldu. 1309 senesinde Candaroğlu Süleyman Paşa bir baskın ile Kastamonu’yu fethederek Çobanoğulları Beyliği’ne son verdi.
Taceddinoğulları (Canik Beyleri)(1348-1428): Taceddin Bey tarafından Bafra, Samsun, Terme ve Ordu (Canik bölgesi) da kuruldu. Oğuzlar’ın çepni boyuna mensup çok sayı da bey bölgede devlet otoritesi oluşturdu. (Bayramoğulları-Hacıemiroğulları, Kubadoğulları, Taşanoğulları, Taceddinoğulları). 2. Murat döneminde Osmanlı Devleti’ne katıldılar.
Alaiye Beyleri (1293-1471): Alaiyede kuruldu. Fatih zamanında Osmanlı devletine katıldı.
Pervaneoğulları (1277-1322): Anadolu Selçuklu veziri Pervane Muiddin Süleyan’ın oğlu Mehmet tarafından Sinop ve Samsun çevresinde kuruldu. Candaroğulları tarafından alındı.
Ankara Ahi Yönetimi (1290-1360): Ankara’da Ahiler tarafından kurulmuştur. I. Murat döneminde Osmanlılar Bu yönetime son verdiler.
Tekeoğulları Beyliği (1321-1421): Merkezi Antalya olan Teke-elinde, Hamidoğulları beyliğinin bir kolu olarak kurulmuştur. 2. Murat döneminde Osmanlı Devleti’ne katıldı.
Karakoyunlular Devleti (1365-1469): Oğuz boylarından olan Karakoyunlular, Moğol istilasından sonra Doğu Anadolu’ya gelerek Erzurum, Erciş ve Musul dolaylarına hakim oldular. Daha sonra Tebriz merkez olmak üzere bağımsız bir devlet kurdular. Akkoyunluhükümdarı Uzun Hasan bu devlete son verdi (1469).
Akkoyunlular Devleti (1350-1502): Timur’un, kendi hizmetinde olan Kara Yülük Osman’a Diyarbakır ve yöresini ikta olarak vermesiyle devletin temeli atıldı. Uzun Hasan döneminde Osmanlılarla yapılan Otlukbeli Savaşı’nın kaybedilmesi devletin yıkılma sürecini başlattı. Safevi hükümdarı Şah İsmail bu devlete son verdi (1502).
Osmanoğulları (1299-1922): Ertuğrul Gazi’nin oğlu Osman Gazi tarafından Söğüt, Domaniç ve çevresinde kurulmuş olan beyliktir.

İkinci Türk Beyliklerin Özellikleri
* Moğol baskısı nedeniyle, sınır boylarına giden Türkmenlerin yerleşik hayata geçmesinde etkili oldular. Böylece Batı Anadolu’da Türkmen nüfusun artmasında rol oynadılar.
* Anadolu Selçuklu Devletinin yıkılmasından sonra halkın dirlik ve düzenin sağlanmasında etkili oldular.
* Anadolu’yu toplumsal, dini, askeri ve kültürel eserlerle donatıp bayındır hale getirdiler.
* Türkçeyi resmi dil olarak kullandılar. Bu durum Türkçenin gelişmesini sağladı.

Moğollar Sonrası Anadolu’da Mutasavvıflar
* Moğol baskısının artmasıyla birlikte Türkiye Selçuklularının Anadolu’da kurduğu siyasi, sosyal ve ekonomik düzen bir kargaşaya dönüşmüş ve huzur ortamı bozulmuştur.
* Siyasi otoritenin zaafa uğradığı bu dönemde halk, tasavvuf ehli manevi otoritelere sığınmaya başlamıştır.
* Anadolu coğrafyasında tarikatlar halk üzerinde büyük etkiye sahip olmuştur.
* Mevlânâ Celâleddîn-î Rûmî, Hacı Bektâş-ı Velî ve Yunus Emre gibi âlimler, açtıkları tekke ve zaviyeler ile kurdukları vakıflarla geniş halk kitleleri üzerinde etkili olmaya başlamıştır.
* Anadolu’da yayılan tasavvufi akımlar, zamanla birbiriyle etkileşime girmiş ve bazıları güçlenerek geniş halk kitleleri arasında yayılırken bazıları da zamanla kaybolmuştur.
* Bu bağlamda Anadolu’da sosyal huzurun sağlanmasında Mevlevîlik çok önemli bir yer tutmuştur.
* Mevleviliği, XIII. yüzyıl sonlarında Konya’da Mevlânâ’dan sonra, oğlu Sultan Veled teşkilatlandırmıştır.
* Anadolu’nun çeşitli şehirlerine gönderilen halifeler sayesinde Anadolu’da yayılan Mevlevilik, kurulan mevlevihanelerle Bağdat’tan Rumeli’ye kadar geniş bir alana etki etmiştir.
* Mevlevilik, Türkiye Selçukluları Dönemi’nde ortaya çıkmış, İkinci Beylikler ve Osmanlı Devleti dönemleri boyunca, Anadolu’da Türk toplumunu en çok etkileyen tarikatlardan olmuştur.
* Moğol İstilası’yla Horasan ve civarındaki unsurlar, Anadolu’daki merkezlere gelerek buraların ilmî gelişiminde etkili olmuştur.
* Horasan’ın Nişabur şehrinde doğup yetişen ve daha sonra Anadolu’ya gelen Hacı Bektâş-ı Velî, Anadolu’da Suluca Karahöyük’e yerleşmiştir.
* XIII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Ankara, Kırşehir, Konya, Kayseri gibi Anadolu’nun kültür merkezleri, aynı zamanda Bektâşiliğin de ilk merkezleri olmuştur.
* Anadolu’nun İslamlaşması ve Türkleşmesi sürecinde özellikle Moğol İstilası sonrasında önemli bir rolü olan Hacı Bektâş-ı Velî kalıcı izler bırakmış ve etkileri yüzyıllar boyunca geniş toplum kesimleri üzerinde hissedilmiştir.
* Millî ve İslami değerleri birlikte yansıtan şiirleriyle Yunus Emre, XIII. yüzyılın karışıklıklar içerisindeki Anadolu insanında hayranlık uyandırmış ve sosyal huzurun sağlanmasına hizmet etmiştir.
* Yunus Emre ile birlikte Anadolu’da Türkçe, Türk edebiyatı ve tasavvufi Türk şiiri daha XIV. yüzyılda zirveye ulaşmıştır. Yunus Emre’nin farkı, şehir merkezlerinde yaşayan ve Farsça bilen zümrelere hitap eden eserler yanında, Türkçe konuşan halk tabakasına tasavvufu sevdirmiştir.

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir